Sıralama ekseni (Axe syntagmatique -Syntagmatic axis - syntagmatische Achse)

Pazartesi, 25 Aralık 2006

Konuşma faaliyeti esnasında dil birimlerinin cümlede birbiri ardınca sıralanışından doğan çizgisel eksene "sıralama ekseni" denir. Bu  birimler, biribirinden bağımsız değildir, biri diğerine ilgi (izafet, relation) elementleriyle bağlıdır. Roman Jakobson'a göre bu zincir bir telif ekseni, bir uyum ekseni, bir bağlama, bitişiklik eksenidir, ayrıca mürsel mecaz eksenidir. Bu eksen üzerindeki ilişkilerden görev-birimleri (sytagmes) doğar. Meselâ "Oya okula gitti." cümlesini iki üst guruba bölmek mümkündür: Birinci gurubu teşkil eden "Oya"ya  isim görev-birimi adı verilir, ikinci gurubu teşkil eden "okula gitti"ye fiil görev-birimi adı verilir. Sonra sırasıyla bu guruplar mümkünse daha küçük görev-birimlerine ayrılır: "okul" isim görev-birimi, "gitti" fiil görev-birimi olarak tekrar ayrılır. Görev-birimleri analizi, eksen üzerindeki birimlerin (yahut segmentlerin) taksimini, tevziini (distribution) görmemizi sağlar. Sıralama ekseni (L'axe syntagmatique), seçme ekseninin mukabilidir. Jakobson'a göre "her dil işareti iki düzenleme modu kapsar: 1) Telif. Her işaret kurucu işaretlerin birleşmesinden doğar ve/yahut diğer işaretlerle ilişki içindedir. Yani her dil birimi daha karışık bir birim içinde aynı zamanda genel hale hizmet eder. 2) Eleme.  Alternatif terimler arasından birini diğerinin yerine koyma (ikame) imkânını ifade eder, bunlar bir "bakış"ımıza  göre  birincisinin eş anlamlısı, diğer bir "bakış"ımıza göre ise "farklı"dır. Yani biz bir cümleye yerleştireceğimiz bir kelimeyi ararken  benzer terimler arasından birini seçeriz, seçtiğimiz terim diğerleriyle hemen hemen eş anlamlı olduğu halde onlardan küçük bir farkla ayrılır. Onu seçişimizin sebebi ise  bu farktır. Seçme ve yerleştirme aynı işlemin iki ayrı cephesidir. Bu açıdan bakılınca bir cümle,   sıralama ekseni ile  seçme eksenlerinin etkileşiminin bir sonucudur.

 

< Önceki		Sonraki >

ADnet Reklamları	Siz de reklam verin