Seçme Ekseni ve Sıralama Ekseni ( Axe paradigmatique ve axe syntagmatique)

Pazartesi, 25 Aralık 2006

Bir cümle,  farkında olmasak da iki eksen üzerinde yapılan zihnî bir çalışma üzerine kurulur: Bir cümlenin öznesini seçeceğimiz zaman, dil gücümüz (performance) bize bir seçme listesi, bir imkân listesi  sunar: “Ahmet”, “kardeşim”, “yaramaz”..........” hep aynı varlığı adlandırabilir. Bu adlandırmalar, bir liste oluşturur. Bu liste “seçme ekseni” adını alır. Buradan birisini seçeriz. Sonra aynı şekilde tümleç nesne ve yüklem olacak kelimelerin listelerinden yani seçme eksenlerinden işimize geleni seçeriz. Bunların her biri bir seçme ekseni oluşturur. Seçme eksenindeki kelimeler çağrışım düzeni içinde yer alırlar, birbirleriyle hem benzerlik hem farklılık ilişkisi içindedirler. Yani seçme eksenindeki bütün kelimenin birbirleriyle hem benzerlikleri hem farklılıkları vardır. “Ahmet” de “yaramaz” da aynı varlığı ifade eder  ve cümlede aynı görevi üstlenir ama “Ahmet” kelimesi tarafsız bir anlatımı, “yaramaz” kelimesi samimî bir anlatımı temsil eder. Bu listedeki kelimelerden seçilmiş ve kullanılmış olan kelimelere “mevcut kelimeler” “in praesentia), seçme ekseninde bulunan fakat kullanılmayan kelimelere “mevcut olmayan kelimeler” (in absentia) denir. Konuşurken yahut yazarken  seçme ekseninden seçtiğimiz bu kelimeleri art arda getiririz, yani onları zaman (sözlü anlatım) yahut  mekân (yazılı anlatım) ekseninde sıralarız. Bu ikinci eksene sıralama ekseni (axe syntagmatigue) denir. Kelimeler sıralama ekseninde yer alırken biçim bilimsel (morfolojik) ve anlam bilimsel (semantik) değişikliklere uğrar. Söz dizimi (Sentaks), bu değişimleri inceleyen bir bilim dalıdır. Bir cümlede yer alan her kelime, bu iki eksen içinde yer alır ve kelimelerin anlamını bu eksenlerde yer alan diğer unsurlar belirler.

 

< Önceki		Sonraki >

ADnet Reklamları	Siz de reklam verin