Katılan 'Müdahil, Eyleyen' (Actant)

Pazartesi, 25 Aralık 2006

Lucien Tesnière tarafından kullanılan bir terimdir. Tesnière'e göre bir cümle, küçük bir dramdır, bu  dramda dava, aktörler ve şartlar vardır. Söz dizimi planında bunlar, fiilin, katılanların ve zarfın karşılığıdır. « Katılan »   bir cümlede meseleye aktif yahut pasif olarak karışan canlı veya cansız varlıkların her birine verilen addır. (« actant » kelimesi Türkçeye filologlarımız tarafından « eyleyen » diye çevrilmektedir. Bu karşılık, anlam olarak aktif bir özneyi ifade ettiğinden doğru değildir. Cümlenin pasif bir aktörüne nasıl « eyleyen » diyebiliriz ? Böyle dediğimizde kafaları karıştırmaz mıyız ? Bundan dolayı « actant » kelimesinin Türkçede « katılan » kelimesiyle karşılanmasının daha doğru olacağını düşünüyoruz.)  " Öğretmen öğrencileri kıra götürdü." cümlesinde "öğretmen, öğrenciler, kır" katılandır.  Katılanlar daima ad soylu kelimelerdir, yahut ad soylu kelimelerin yerini alabilen kelimelerdir. Buna karşılık "şartlar"ı ifade eden kelimeler zarf niteliğindedir. Katılanlar ve zarflar doğrudan fiile bağlıdır. Bütün fiiller aynı sayıda katılana sahip değildir ve aynı fiilin daima aynı sayıda katılanı bulunmaz. Tesnière'e göre katılansız fiiller, bir katılanlı , iki katılanlı, üç katılanlı fiiller  vardır. " Çocuk geliyor." cümlesinde bir katılan vardır: "Çocuk".  "Ali ve Ayşe geliyor." cümlesinde farklı görünmesine rağmen iki defa tekrarlanmış olan bir katılan vardır. (Çünkü katılan bir kişi değil, bir roldür.) "Oğuz denize girdi." cümlesinde iki katılan vardır: Oğuz, deniz. "Oğuz kalemi arkadaşına verdi." cümlesinde ise   üç katılan "Oğuz, kalem, arkadaş" vardır. Tesnière her katılana bir sıra numarası verilmesini teklif etmiştir:  Geleneksel dilbilgisindeki "özne"ye birinci katılan, tümlece ikinci  katılan vb. denilebileceğini düşünmüştür.

 

< Önceki		Sonraki >

ADnet Reklamları	Siz de reklam verin